Mahatma Gandhi: भारतीय नोटांवर महात्मा गांधींचा फोटो कसा आला? सुरुवातीला ‘बापू’ नव्हे तर ‘हे’ चिन्ह छापले गेले होते! वाचा रंजक इतिहास

History of Mahatma Gandhi Photo on Currency : भारतीय नोटांवर दिसणारा महात्मा गांधींचा चेहरा आज आपल्या रोजच्या व्यवहाराचा अविभाज्य भाग बनला आहे. मात्र, १९४७ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर सुरुवातीला गांधीजींचे छायाचित्र नोटांवर छापण्याचा प्रस्ताव थेट नाकारण्यात आला होता आणि त्याऐवजी सारनाथ येथील ‘अशोक स्तंभा’ला प्राधान्य देण्यात आले होते. ‘महात्मा गांधी मालिका’द्वारे बापूंचे स्थान भारतीय चलनात कायमस्वरूपी कसे पक्के झाले, याची रंजक कथा या लेखात मांडण्यात आली आहे.

• Mahatma Gandhi Photo On Indian Currency Notes History: भारतातील कोणत्याही दुकानात जाऊन एखादी चुरगळलेली नोट दिलीत, तर त्यावर चष्मा घातलेला आणि शांतपणे स्मितहास्य करणारा एक परिचित चेहरा क्षणात ओळखू येतो. महात्मा गांधी केवळ आपल्या चलनी नोटांवरच दिसत नाहीत, तर रोजच्या व्यवहारांचा ते एक शांत, मूक आणि अविभाज्य भाग बनले आहेत. पण आज प्रत्येक नोटेवर दिसणारे गांधीजी स्वातंत्र्यानंतरच्या सुरुवातीच्या काळात मात्र थेट नाकारले गेले होते, हे फार कमी लोकांना ठाऊक आहे.
• स्वातंत्र्याची पहाट आणि ‘अशोक स्तंभ’
• १४ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री देशाला स्वातंत्र्य मिळाले, तरी नवीन भारतीय चलन लगेच अस्तित्वात आले नाही. काही काळ रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने किंग जॉर्ज सहावे यांचे छायाचित्र असलेल्या वसाहतकालीन नोटांचाच वापर सुरू ठेवला.
• दरम्यान, खऱ्या अर्थाने भारतीय वाटणाऱ्या नोटेचे स्वरूप कसे असावे, यावर बंद दारांआड चर्चा सुरू झाली. सुरुवातीला ब्रिटीश राजाच्या छायाचित्राऐवजी ‘राष्ट्रपिता’ महात्मा गांधींचे छायाचित्र वापरण्याची सोपी कल्पना समोर आली आणि तशी प्रारूपे तयारही करण्यात आली.
• मात्र, अंतिम निर्णयाच्या वेळी एक अनपेक्षित वळण आले. आरबीआयच्या माहितीनुसार, एखाद्या व्यक्तीच्या छायाचित्राऐवजी भारताच्या प्राचीन वारशाचे प्रतीक असलेल्या सारनाथ येथील अशोक स्तंभाला प्राधान्य देण्यात आले. हे चिन्ह आधुनिक प्रजासत्ताकाची संकल्पना अधिक चांगल्या प्रकारे दर्शवते, असा विचार पुढे आला. परिणामी, १९४९ मध्ये अशोक स्तंभाची वॉटरमार्क असलेली १ रुपयाची नवीन नोट चलनात आली आणि गांधीजींचे छायाचित्र बाजूनोटावरून घडणारे भारताच्या प्रगतीचे दर्शन
• स्वातंत्र्यानंतरच्या पुढील काही दशकांत भारतीय नोटा देशाची ओळख, संस्कृती आणि औद्योगिक आकांक्षांचे छोटेखानी प्रदर्शन बनल्या:
• नैसर्गिक वारसा: वाघ, हरिण आणि मोर.
• संस्कृती व प्रगती: कोणार्कचे चक्र, बृहदीश्वर मंदिर आणि हिराकुड धरण.
• विज्ञान व अंतराळ: ‘आर्यभट्ट’ उपग्रह.
• १९५० आणि १९६० च्या दशकातील हे चलन कोणत्याही एका नेत्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते संपूर्ण राष्ट्राच्या विविधतेचे प्रतिनिधित्व करत होते.ला ठेवण्यात आले.
• गांधीजींचे टप्प्याटप्प्याने झालेले आगमन
• १९६९ (पहिले आगमन): गांधीजींच्या जन्मशताब्दी वर्षात त्यांना पहिल्यांदाच एका विशेष स्मृती-नोटेवर स्थान मिळाले. सेवाग्राम आश्रमाच्या पार्श्वभूमीवर बसलेल्या स्थितीतील ही नोट अल्पकाळासाठीच चलनात होती.
• १९८७ (नियमित प्रवेश): राजीव गांधी सरकारच्या काळात ५०० रुपयांची नवी नोट आली आणि पहिल्यांदाच नियमित नोटेच्या दर्शनी भागावर गांधीजींचे छायाचित्र झळकले.
• १९९६ (कायमस्वरूपी स्थान): आरबीआयने ‘महात्मा गांधी मालिका’ (Mahatma Gandhi Series) सुरू केली. नव्या सुरक्षा वैशिष्ट्यांसह १० रुपयांपासून ते सर्व मूल्यांच्या नोटांवर गांधीजींचा हास्यवदन असलेला चेहरा समाविष्ट करण्यात आला.
• २०१६ (नवी मालिका): नोटांचे रंग, आकार आणि थीम्स बदलल्या तरी गांधीजींचे स्थान अढळ ठेवण्यात आले.
• इतर चेहरे आणि राजकीय वाद
• गेल्या काही वर्षांत नोटांवर जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचंद्र बोस, सरदार पटेल, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर किंवा अगदी लक्ष्मी-गणेश यांसारख्या धार्मिक देवतांची चित्रे छापावीत, अशा मागण्या विविध स्तरांतून झाल्या. २०२२ मध्ये आम आदमी पक्षाने लक्ष्मी-गणेशाच्या चित्राचा प्रस्ताव मांडल्याने राजकीय वादही निर्माण झाला होता.
• मात्र, २०१६ मध्येच एका उच्च-स्तरीय समितीच्या शिफारशीनुसार सरकारने स्पष्ट केले होते की, “चलनी नोटांवरील महात्मा गांधींचे छायाचित्र बदलण्याची कोणतीही गरज नाही.” (इतर मान्यवरांचा सन्मान विशेष स्मृती नाणी जारी करून केला जातो).
• अपरिहार्य महात्मा
• मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांनी म्हटले होते, “गांधी अपरिहार्य होते… त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करणे धोकेदायक ठरू शकते.” आज आपण जेव्हा जेव्हा एखाद्या दुकानात पैशांची देवाणघेवाण करतो, तेव्हा आपण केवळ कागदाचा तुकडा देत नसतो, तर इतिहासाचा एक भाग पुढे करत असतो. एक अशी नोट जिच्यावर सुरुवातीला गांधीजींचे छायाचित्र आलेच नव्हते, पण आज त्यांच्या प्रतिमेशिवाय तिची कल्पना करणेही अशक्य आहे!